
مریانفلتر
برگردان به فارسی: عاطفه اسدی
عنوان فیلم قصابهای سبز (De grønne slagtere)، ساختهی آندرس توماس ینسن، کارگردان دانمارکی، با لحنی طنز و کنایهآمیز، دیدگاه جوامع صنعتی غرب نسبت به مصرف غذا را مورد نقد قرار میدهد. «سبز» در عنوان فیلم، هم یادآور جنبش محیطزیست است و هم رواج داشتن گیاهخواری در قرنهای بیستم و بیستویکم. جی آنتانی در نقد خود دربارهی عنوان متناقض فیلم مینویسد: «قصابهای سبز نشان میدهد که جامعه بهطور کلی از بلعیدن خود لذت میبرد، با پسماندهای بازیافتشدهی مادیگراییاش چاق میشود و ما اعضای آن نیز گذشتهمان را میبلعیم تا کینههای امروزمان را پرورش بدهیم.» این فیلم را میتوان در ردهی آثار کالت و نامتعارفی قرار داد که غذا مضمون اصلی آنهاست و آدمخواری را بهشیوهای طنز نمایش میدهند. از جمله فیلمهای مشابه در این ژانر میتوان به خوردن رائول، دلیکاتسن و سوئینی تاد اشاره کرد. اما فیلم ینسن از این جهت با آثار ذکرشده تفاوت دارد که قصابی را در قالب الگویی سنتی، از کمدی به استعاره تبدیل میکند؛ الگویی که در نهایت منجر به آشتی، بخشش و هماهنگی میشود.
این مقاله به بررسی تقابل گیاهخواری و آدمخواری توسط ینسن میپردازد و اینکه او چگونه این دو حوزه را به فضاهای مشخصی در فیلم پیوند داده و ترمیم زندگیهای ازهمپاشیدهی شخصیتها و در نهایت بازگشت هماهنگی و نظم به جهانشان را به تصویر میکشد. گوشت در فیلم استعارهای است که مرزهای امن جسمانی، روانی و حتی اجتماعی ما را بههم میزند. پدیدهی آدمخواری در فیلم منجر به ایجاد یک واکنش دوگانه در تماشاگر میشود: هم او را درگیر میکند و هم باعث میشود بین او و فیلم فاصله ایجاد شود. آدمخواری محور تعادل شکنندهای است که شخصیتها در جستجوی خوشبختی برای حفظ کردن آن تقلا میکنند. جنبههای طنز داستان نیز در سایهی جنبههای تراژیک و تاریک آن قرار میگیرند. در پایان و پس از وحشتی که شخصیتها تجربه کردهاند، براساس الگوی کلاسیک کمدی، فیلم نوعی پیوند زناشویی و تشکیل خانوادهی خوشبخت ایجاد میکند تا نظم و هماهنگی را به جهان خود برگرداند. شخصیتهای اصلی همگی زندانی گذشتهی خودشان هستند. منطق کمدی، یعنی برگشتن به جمع و رسیدن به درکی تازه از بخشش، باعث میشود دیوارهای دور شخصیتها فرو بریزند و آنها از اتاقها، آسایشگاه، قصابی و قبرها، بیرون بیایند و به فضای باز و طبیعی ساحل برسند.
سی. ریچارد کینگ در مقالهی «سوءاستفاده از آدمخواری در نقد فرهنگی معاصر»، مینویسد: «گروهی از پژوهشگران، هنرمندان و کنشگران، آدمخواری را وسیلهای برای بیان دیدگاههای انتقادی دربارهی رویههای فرهنگی غرب میدانند؛ دیدگاههایی که کمکی نمیکنند تا بشود پیشزمینهی استفاده از استعارهی آدمخواری را بهتر درک کرد.»
نمیتوان این کمدی سیاه را قطعاً تحلیلی جدی و فراگیر از ماهیت جامعهی غربی دانست. من نمیخواهم بهزور از فیلم پیامهایی دربارهی نظامهای سیاسی یا رستگاریهای آخرالزمانی بیرون بکشم. قصابهای سبز فیلمی دربارهی سرشت و شکنندگی انسان و روابط ازهمگسیخته است. در این مقاله بررسی میکنم که ینسن چگونه با مقابل هم قرار دادن آدمخواری و گیاهخواری، برخلاف انتظار تماشاگر، با ساختاری کلاسیک و تراژیکمدی، از تقابل فضاهای بسته و باز استفاده میکند تا شخصیتهای آسیبدیدهی معاصرش را با خود و دیگری آشتی دهد.
داستان دربارهی دو قصاب به نامهای سوِن و بیارنه است که از تحقیرهای رئیسشان، هولگر، خسته شدهاند. آنها تصمیم میگیرند سرمایهشان را روی هم بگذارند و قصابی خودشان را باز کنند. اوایل هیچ مشتریای ندارند تا اینکه یک روز هولگر برای مهمانی شامش به گوشت مرغ نیاز پیدا میکند و تصمیم میگیرد آن را از کارگران سابقش بخرد. هدف هولگر این است که هم آنها را مسخره کند و کساد بودن کاسبیشان را به رویشان بیاورد، و هم ببیند آیا اینها میتوانند یک روز رقیبی برایش باشند یا نه. اما گوشتی که این دو نفر به هولگر میفروشند، آنقدر خوشمزه از آب درمیآید که آوازهاش همهجا میپیچد و کسب و کارشان رونق میگیرد. حالا قصابی آنها پر است از مشتریانی که از «جوجهموچهها»ی آنها سیر نمیشوند. اما مشتریان خبر ندارند که چیزی که میخورند، گوشت انسان است! سوِن که مطمئن است راز موفقیتشان همین است، باید راهی برای تأمین همیشگی این گوشت پیدا کند. و پیدا میکند! بعد از گره و اتفاقهای بسیار، سرانجام پیرنگ فیلم به روشن شدن حقیقت میرسد: چیزی که مردم دوست دارند گوشت انسان نیست، بلکه چاشنی مخصوص سون است!
به موازات این ماجرا، روایت دیگری نیز جریان دارد: بیارنه تلاش میکند از شر برادر دوقلویش ایگیل، که معلولیت ذهنی دارد و در کماست، خلاص شود تا به پولی که پدر و مادرشان برای مراقبت از او کنار گذاشتهاند، دست پیدا کرده و آن را در مغازه سرمایهگذاری کند. او تصور میکند با این کار میتواند درد گذشته و نفرتش از برادر را هم با او به خاک بسپارد. قصابهای سبز چند رابطهی ازهمگسیخته را دنبال میکند که در نهایت، بر پایهی همان منطق پایانهای خوش، دوباره از سر گرفته میشوند.
این دو قصاب آدمهایی منزوی و ازخودبیگانهاند. دو خط داستانی فیلم در فضایی جداگانه پیش میروند: یکی در مغازهی قصابی و دیگری در آسایشگاه. هر دو فضا سرد و بیروح و سفیدند و بهنوعی از زندگی معمول جامعه فاصله دارند. آسایشگاهی که ایگیل، برادر بیارنه، در آن بستری است، در محوطهای پردرخت و دور از شهر قرار گرفته؛ جایی جداافتاده از جریان عادی زندگی. مغازهی قصابی هم داخل شهر قرار دارد اما از نظر تاریخی نیز با مفهوم جدایی از جامعه گره خورده است. قرنهاست که قصابی را شغلی ضروری اما زمخت و خشن به تصویر میکشند. از بین صنفهای غذایی قرون وسطی، قصابان و ماهیفروشان جایگاهی استثنایی داشتند و قوانین معمولاً آنها را مجبور میکرد بیرون از دیوارهای شهر یا دور از مراکز تجاری اصلی مغازه داشته باشند. واژهی انگلیسی butcher در اصل نهفقط به فروشندهی گوشت، بلکه به «کسی که پیشهاش کشتن حیوانات اهلی بزرگ برای تهیهی خوراک است؛ کسی که این حیوانات را میکشد و گوشتشان را میفروشد» اطلاق میشد (فرهنگ انگلیسی آکسفورد). از سال ۱۵۲۹ به بعد، این واژه معنایی استعاری نیز پیدا کرد: «کسی که انسانها را بیمحابا یا وحشیانه میکشد؛ مردی خونریز؛ قاتلی بیرحم». فعل قصابی نیز معنایی دارد که به همین شدت خشونتبار است: «به شیوهی قصاب کشتن، یا وحشیانه و بیمحابا از پای درآوردن». تا سال ۱۶۴۲، معنای خشن دیگری نیز به آن اضافه شد: «عذابدادن یا شکنجهکردن».
امروزه در آمریکا برای محل تأسیس قصابی چنین محدودیتهایی وجود ندارد، اما به شکلی دیگر فاصلهمان را با قصابان حفظ کردهایم. تعداد کمی از آمریکاییها واقعاً از قصابی خرید میکنند؛ بیشتر مردم گوشت را از سوپرمارکت میخرند، بیآنکه با خشونت کشتن و تکهکردن حیوان روبهرو شوند. گوشتخواران امروزی تکههای گوشت جداشده از بدن را در بستهبندیهای آماده از پیشخوان سوپرمارکت برمیدارند و پیوند میان گوشت و حیوان را از ذهن خود پاک میکنند. اما در اروپا قصابان ـاز جمله شخصیتهای این فیلم دانمارکیـ اغلب با مشتریانشان رابطهای مستقیم دارند و خشونت حرفهشان کمتر پنهان میماند.
اما با این وجود، سوِن و بیارنه هم از نظر روانی و هم در زندگی اجتماعیشان منزوی هستند. سوِن از همهی اطرافیانش بریده و ظاهراً همیشه همینطور بوده است؛ دوستدخترش هم در ابتدای فیلم او را ترک میکند. از خانوادهی بیارنه هم، جز برادرش که در کماست، کسی زنده نمانده است. بیارنه تنها در اتاقی پر از اسکلت حیوانات زندگی میکند و در طول فیلم تلاش میکند به زنی که در قبرستان دیده، نزدیک شود. همچنین کشتن و تکهکردن حیوانات پشت درهای بسته انجام میشود و فقط تکههای تمیز و بینقص گوشت جلوی چشم مشتریان قرار میگیرد. در نتیجه، هر دو قصاب از آدمهای اطرافشان بیگانه و جدا ماندهاند.
چون قصابان در مرکز روایت قرار دارند، گوشت هم به یکی از محورهای اصلی فیلم تبدیل میشود. گوشتخواری و آدمخواری یکی نیستند، اما فیلم ینسن مرز میان آنها را مخدوش میکند. بیشتر گیاهخواران و وگانها ـکه واژهی «سبز» در عنوان فیلم تداعیکنندهی آنهاستـ این دو را یکسان نمیدانند، اما خیلی از آنها نه صرفاً به دلایل پزشکی، بلکه با استدلالهایی اخلاقی از خوردن گوشت پرهیز میکنند؛ استدلالهایی که فاصلهی میان گوشتخواری و آدمخواری را کمتر از آنچه شاید بعضیها مایل باشند، نشان میدهند. حتی زبان رایج دربارهی غذا نیز برای متمایزکردن گروهها از یکدیگر، از استعارههایی برگرفته از آدمخواری استفاده میکند. برای نمونه، پیتر اتکینز و ایان بولر به تعبیر «خوردن دیگری» از بل هوکس اشاره میکنند؛ تعبیری که منتقدان فرهنگی برای توصیف استقبال روزافزون از رستورانهای قومی به کار میبرند. در این فیلم، شخصیتها «خوردن دیگری» را به معنای واقعی کلمه عملی میکنند.
کمدی ینسن آدمخواری را بهوضوح تصویر میکشد. سوِن در قصابی هولگر کار میکند؛ مغازهای که بهخاطر سوسیسهایش مشهور است. هولگر مدام او و بیارنه را، که در اتاق پشتی گوشتها را تکهتکه میکنند، تحقیر میکند. خشم سوِن در همان اوایل فیلم، در حرفی که به یکی از مشتریان میزند، نشان داده میشود: «حیوان رو میکشیم و بعد گوشتش رو توی رودهی خودش میچپونیم؛ تحقیر از این بیشتر؟ تقریباً اسطورهایه. میتونی چیزی بدتر از این تصور کنی که آدم رو توی ماتحت خودش بچپونن؟ این یکی از لذتهای کوچیک ماست!»
ینسن از همان ابتدا، خشونت خون و روده را به استعارهای انتزاعیتر پیوند میزند: گاهی سوسیس فقط سوسیس نیست. تصویر سوِن مرز میان خوک و انسان را محو میکند. وقتی او و بیارنه تصمیم میگیرند مغازهی خودشان را باز کنند، بیارنه متوجه میشود تنها راه تأمین سهم یکمیلیونیاش، قطع دستگاههای نگهدارندهی حیات برادر دوقلویش ایگیل است؛ برادری که معلولیت ذهنی دارد و در کماست. به این ترتیب، پولی که پدر و مادرشان پیش از مرگ در تصادف برای مراقبت از ایگیل کنار گذاشته بودند، به بیارنه میرسد. آمادگی بیارنه برای کشتن برادرش، به قصد انتقام و تأمین سرمایهی مغازه، دستکمی از خشونت حرفهی قصابی ندارد.
ینسن قربانیکردن ایگیل در راه رؤیای موفقیت بیارنه را نمونهای واضح از آدمخواری استعاری نشان میدهد. وقتی بیارنه به آسایشگاه فیلستاد میرود، تصویر از اتاق پشتی سفید و کاشیکاریشدهی قصابی به عمارت بزرگ و زیبای آسایشگاه در حومهی شهر کات میخورد. اما فضای داخلی آسایشگاه که تالاری بزرگ است با کاشیهای سفید و ایگیل در آن روی تختی سفید خوابیده و در کماست، تفاوت چندانی با اتاق پشتی قصابی ندارد. درست بعد از آنکه بیارنه از پزشکان میخواهد به زندگی ایگیل پایان دهند، تصویر فوراً به لاشههای بزرگ و سرخرنگی کات میخورد که وارد اتاق پشتی سفید و تمیز قصابی جدید بیارنه و سوِن میشوند. دنیایی که سوِن و بیارنه ساختهاند، دنیای خون و خشونت است؛ زمخت، بیرحم و ترسناک. قصابیشان، مثل امپراتوریای کوچک است که بر شانههای آدمهایی بنا شده که جامعه پسشان زده است. رفتار بیارنه با برادرش هم از همین جنس است: سرد، حسابشده و بیرحمانه.
تا اینجا، فیلم میان قصابی و تصمیم بیارنه برای کشتن برادرش پیوند مشخصی برقرار کرده است. اما در ادامه، با ورود برقکار و ماجرای سردخانه، طنز سیاه فیلم از سنگینی صحنهی آسایشگاه کم میکند. برقکاری که برای تعمیر چراغهای سردخانه به مغازه آمده، اتفاقی توسط سوِن در آنجا حبس میشود. سوِن شب با حواسپرتی مغازه را ترک میکند و برقکار را فراموش میکند. صبح، مرد به قالبی یخزده از گوشت انسان تبدیل شده است. بیارنه پیشنهاد میکند ماجرا را به پلیس بگویند، اما وقتی در سردخانه باز میشود، برقکار را میان لاشههای حیوانات میبینیم: او با لباس از قلاب قصابی آویزان شده، یک پایش قطع شده و پای دیگرش بیکفش است.
اگر تماشاگر تا اینجا متوجه نشده باشد که بیارنه به شکلی استعاری برادرش را میبلعد، در این صحنه دیگر با گوشت واقعی انسان روبهرو میشود. هولگر، کارفرمای سابق سوِن و بیارنه، برای شام همان شب با اعضای هیئتمدیره به سیزده تکه گوشت مرغ نیاز دارد و سوِن فرصت را برای انتقام از رئیسی مناسب میبیند که سالها زندگی را به کامش تلخ کرده است. وقتی بیارنه روز بعد به مغازه میرسد، صف مشتریان تا پیچ خیابان ادامه دارد. مهمانی هولگر موفقیتآمیز بوده و حالا همهی شهر همان گوشت را میخواهند.
سوِن: «نمیخوام ناامیدشون کنم؛ برای همین دارم کمی بیشتر از اونو میفروشم.»
بیارنه: «میکشمت!»
سوِن: «فرقی نمیکنه بندازیمش توی استخونخردکن یا بفروشیمش. بهترین راه خلاصشدن ازش همینه. خودت گفتی.»
بیارنه: «نمیفهمی حالت عادی نیست؟ کمک لازم داری!»
سوِن، گوشت برقکار را با نام «جوجهموچه» به مشتریانِ در صف میفروشد و گوشت انسان به «گوشت سفید تازهی بازار» تبدیل میشود. بعد هم قربانیان دیگری یکی پس از دیگری به صورت فیلههای انسانی پشت پیشخوان میروند: «هانس بنگاهدار»، مشاور املاک چاقی که مغازه را به بیارنه و سوِن فروخته؛ دوستدختر سابق سوِن که تحقیرش کرده و رفته؛ و «یک سوئدی کوچک از پارک». سوِن مطمئن است موفقیتش در جایگاه قصاب از علاقهی ناآگاهانهی مشتریان به گوشت انسان میآید. او که تمام عمر از محبت محروم بوده و خود را موجودی حقیر دیده، حالا از موفقیت تازهاش شاد است. ظاهراً با کاری که میکند مشکل چندانی ندارد، اما بیارنه در تلاش است از او فاصله بگیرد و متوقفش کند. سوِن فقط صف بلند مشتریان و موفقیت بزرگش را میبیند و احساس میکند بالأخره به رؤیای تمام عمرش رسیده؛ بنابراین حاضر است برای حفظ آن دست به هر کاری بزند. بعضی از قربانیان سوِن تصادفی سر راهش قرار میگیرند و بعضی دیگر را برای انتقام میکشد. او گوشت انسان را به هولگر، رقیب قدیمی و رئیس آزارگر سابقش، میخوراند. این رفتار یادآور توضیح مارگارت مید دربارهی پیوند آدمخواری با انتقام است:
وحشت از آدمخواری که بر سر مردمان شمال سایه انداخته بود، گاهی به آیینهایی برآمده از وحشت تبدل میشد و گاهی فقط نگرانی هر عضو گروه برای دیگران را بیشتر میکرد؛ پشت همهی اینها نیز این احتمال هولناک وجود داشت که وضعیت چنان وحشتناک شود که سرانجام یکی از اعضای گروه قربانی شود. اما آدمخواری میتوانست در قالب آیین انتقام یا جشن پیروزی در جنگ نیز جلوه کند.
سوِن با خوراندن گوشت انسان به مشتریان، نوعی «آیین انتقام» برپا میکند؛ اما مشتریانش فقط از مزهی گوشت خوششان میآید و هیچ تصوری ندارند که «جوجهموچهها» درواقع گوشت انساناند.
این آدمخواری که ظاهراً از سر لذت خوردن صورت میگیرد، در خط داستانی دیگری در برابر آدمخواری برای «بقا» قرار میگیرد. هواپیمای کشیش ویلومسن در سفر ماهعسل سقوط کرده و او برای زندهماندن ناچار شده نوعروس مردهاش را بخورد. آسترید، دوستدختر تازهی بیارنه، میگوید: «چون اون رو خورد، زنده موند.» آسترید نیز پدر و مادرش را در تصادف رانندگی از دست داده و اکنون با ویلومسن زندگی میکند. ویلومسن به هولگر میگوید: «با همهی احترامی که برای شام عالیت قائلم، باید بگم از مرغت خوشم نیومد. تهمزهی عجیبی داشت. منو یاد گرته انداخت. واقعاً به نظرم مزهش شبیه گرته بود.» کمدی سیاه تماشاگر را شوکه میکند: گوشت گرته، ویلومسن را نجات داده و «جوجهموچه»های سوِن قصابی تازهتأسیس را. در وارونگی طنزآمیز یک مفهوم آشنا، این گوشتهای عجیبوغریب قرار است مزهی مرغ بدهند؛ عبارت آرامشبخشی که معمولاً برای توصیف گوشتهای ناآشنایی به کار میرود که از امتحانکردنشان میترسیم. اگر ویلومسن برای بقا به گرته نیاز داشت، سوِن نیز معتقد است برای رقابت با هولگر باید همیشه در مغازهاش گوشت تازهی انسان داشته باشد.
در نگاه سوِن، فروش گوشت انسان راهی برای بقاست. این مغازه آخرین فرصت او برای اثبات خودش است. خانواده، معشوق و رئیس سابقش همگی طردش کردهاند و او باور دارد مردم فقط زمانی دوستش خواهند داشت و خواهند پذیرفتش که قصابی موفق باشد. برای بیارنه تعریف میکند که وقتی بچه بود، پدر و مادرش مردند و در مدرسه هم بچهی محبوبی نبود و هر روز کتک میخورد. همکلاسیها کتکش میزدند و پول ناهارش را میدزدیدند. بعد با اغراق میگوید تا پیش از آغاز کارآموزی قصابی هیچچیز برای خوردن نداشته است. همکلاسیها با چیزهای مختلف کتکش میزدند: «با تکهچوب، با چراغقوه، با تلمبهی سبز دوچرخه، با کمربند.» این حرف دیگر برای بیارنه و تماشاگر باورکردنی نیست، اما سوِن ادامه میدهد: «هیچوقت هیچکس دوستم نداشته. ولی امروز، اینجا، پشت این پیشخون، یه چیزی رو تجربه کردم، بیارنه… فوقالعاده بود. عالی بود. مردم یه جور دیگه باهام حرف میزدن. بهم لبخند میزدن. یهو انگار آدم دیگهای شده بودم و واقعاً از این حس خوشم اومد. فردا نمیتونیم مغازه رو بدون گوشت باز کنیم.» سوِن چنان تشنهی محبت و پذیرش دیگران است که برای رسیدن به آن، حتی دست به قتل میزند و یکی از بنیادیترین تابوهای اجتماعی، یعنی آدمخواری، را زیر پا میگذارد.
بااینهمه، سوِن همانقدر که رقتانگیز است، خندهدار هم هست. اضطراب و احساس حقارت باعث میشوند او بهحدی عرق کند که هنگام بولینگ روی عرق خودش سُر بخورد. ظاهر و رفتارش و منطق عجیب ذهنش او را به شخصیتی مضحک تبدیل میکنند. اما ماجرای بیارنه در تصمیم به کشتن برادر و تصاحب ارث او، اصلاً وجهی کمیک پیدا نمیکند. بیارنه از تصادفی که ایگیل باعثش شد جان سالم به در برد، اما همسر جوانش را از دست داد. حالا ادامهی کارش در قصابی نیز به مرگ برادر دوقلویش و پولی وابسته است که از او به ارث خواهد برد. خط داستانی بیارنه و ایگیل بهمراتب تاریکتر از داستان سوِن است و معنای «بقا» را به پرسشی اخلاقی بدل میکند.
پیرنگ، فیلم را از یک سو به سبک و سیاق رایج فیلمهای با محوریت آدمخواری نزدیک میکند و از سوی دیگر به طیف گستردهتر فیلمهایی که غذا در آنها نقشی محوری دارد. دیان نگرا دربارهی فیلمهایی مانند ضیافت بابت، ماهزده، شکلات و مثل آب برای شکلات، میگوید:
در این آثار، غذا پیوندهای خانوادگی و شبهخانوادگی را شکل میدهد و استحکام میبخشد. این تأکید بر غذا، واکنشی نوستالژیک به دگرگونی خانواده در سرمایهداری متأخر است؛ دورانی که خانواده، چه در ساختارهای اجتماعی و چه در گفتمانها و نشانههای فرهنگی، از نو تعریف میشود.
به گفتهی نگرا، در فیلمهای متعارف غذامحور، همبستگی خانوادگی اغلب در قالب شخصیتی مادرانه یا پدرانه به تصور کشیده میشود که با غذا، خود را بهطور نمادین وقف نیازهای عاطفی خانواده میکند. قصابهای سبز راه دیگری در پیش میگیرد؛ شخصیتهای اصلی آن قصاباند، نه آشپز. سوِن گوشت را برای پاسخدادن به نیازهای خانواده به کار نمیگیرد، بلکه با آن نیازهای خودش را برآورده میکند. بااینحال، موفقیت در مقام قصاب برایش پذیرش و، از نگاه خودش، عشق و پیوند با دیگران به همراه میآورد. مشتریان بیرون مغازه صف میبندند و هولگر به موفقیتش حسادت میکند. سوِن گمان میکند فروش گوشت انسان میان او و بیارنه که مانند خودش شخصیتی است طردشده، نوعی پیوند خانوادگی ساخته است. بیارنه مدام به او میگوید دیوانه و از ادامه دادن به فروش گوشت انسان بیزار است، اما سرانجام خودش نیز تسلیم همین منطق میشود.
وقتی ایگیل بعد از قطع دستگاههای نگهدارندهی حیات زنده میماند، بیارنه با خونسردی به پزشک اعتراض میکند: «یک آمپولی چیزی بهش بزنید. ما قول و قراری داشتیم!» پزشک اینبار در نقش روانپزشک ظاهر میشود و به بیارنه میگوید ایگیل «دربارهی حیوانات وسواس دارد» و «تو قصاب شدی». از نظر او، بیارنه مشکل دارد و اگر کمک نگیرد، ناچار است سوِن را در جریان بگذارد: «اون تنها آدم عاقلیه که حرفش رو گوش میکنی.» فیلم فوراً به اتاق پشتی قصابی میرود و سطل سفید خونآلودی را نشان میدهد که پر از تکههای گوشت خام است. سپس پزشک را میبینیم که در سردخانه آویزان شده، قلاب در دهانش است و هنوز روپوش سفید پزشکی بر تن دارد. بیارنه هم سرانجام قصابی را وسیلهی برآوردن نیازهای خودش کرده است.
فیلمهای غذامحوری که نگرا بررسی میکند، معمولاً دربارهی آشپزها هستند، نه قصابها. در این فیلمها، غذای صنعتی و بیهویت جای خود را به غذایی خانگی و شخصی میدهد؛ غذایی که حامل عاطفه است و میتوان آن را نشانی از مهر و توجه کسی دانست که از ما مراقبت میکند. اما گوشت انسان غذا نیست ـیا دستکم نباید باشدـ و قصاب نیز لزوماً آشپز نیست. در قصابهای سبز، غذا و گوشت با احساسات گره خوردهاند، اما از آن «سرمایهی عاطفی» که نگرا میگوید خبری نیست؛ اینجا گوشت سلاحی است برای دفاع از خود، زندهماندن و رسیدن به موفقیت.
فیلم عامدانه گوشت انسان و حیوان را در برابر گیاهخواری ایگیل قرار میدهد؛ کسی که نه حیوان میخورد و نه حتی در کشتنش مشارکت میکند. «سبز» در عنوان فیلم، به لباسهای کار سبزی اشاره دارد که سوِن پس از موفقیت برای خودش و بیارنه میخرد و شاید هم به اتومبیل اسپرت سبزی که میخرد تا احساس کند به همان آدم موفقی تبدیل شده که آرزو داشته است. اما این واژه با لحنی کنایهآمیز به خط داستانی فرعی فیلم نیز اشاره دارد: قصهی ایگیل، برادر دوقلوی بیارنه؛ مردی گیاهخوار، دوستدار حیوانات و دارای معلولیت ذهنی.
ایگیل هفت دقیقه پس از بیارنه به دنیا آمده و هنگام تولد اکسیژن کافی به او نرسیده است. پدر و مادرشان همیشه تصمیمگیری را به ایگیل واگذار میکردند. هفت سال پیش، ایگیل برای دیدن زرافهای که تازه در باغوحش استکهلم به دنیا آمده بود بیتابی میکرد. خانواده تصمیم گرفتند همگی به سفر بروند و رانندگی را به او بسپارند. بیارنه مخالف این کار بود، اما کسی به نظر او توجهی نکرد. ایگیل برای آنکه زودتر به بچهزرافه برسد با سرعت رانندگی میکرد که ناگهان گوزنی جلوی ماشین پرید. او برای اینکه به حیوان نزند، ماشین را منحرف کرد. هولگر میگوید: «حمام خون بود؛ یک قصابی حلال در ابعاد المپیک!» پدر و مادر و همسر بیارنه کشته شدند، ایگیل به کما رفت و دست و پای بیارنه شکست؛ گوزن، اما، بیهیچ آسیبی فرار کرد. خانوادهی بیارنه از هم پاشید و خودش هم دچار فروپاشی شد. شبها پرسه میزد، حیوانات را میکشت و اسکلتشان را نگه میداشت. پلیس او را به هولگر سپرد تا بتواند حیوانات را به شکلی قانونی بکشد و قصابی کند؛ کاری که به خشونتش ظاهری تمیز و پذیرفتنی میداد و آن را از عملی مجرمانه متمایز میکرد.
تمام کار قصابی پشت در بستهی اتاق پشتی انجام میشود. همانطور که اتکینز و بولر مینویسند، این روش نمونهای از مواجههی انسان مدرن با گوشت است و با بیزاری روزافزون از تصور مرگ، خون و احشا پیوند دارد. قصابان دیگر سرهای بریدهی حیوانات را به نمایش نمیگذارند و میخواهند مغازههایشان یادآور کشتارگاه نباشد.
ایگیل هر روز به مغازه میآید تا بیارنه را ببیند. زرافهی عروسکی بزرگی همراهش دارد و برای برادرش عروسکهای کوچک حیوانات میآورد. اما بیارنه حاضر به دیدنش نیست و سوِن هم راهش را سد میکند و هدیهها را در کشوی مغازه میگذارد. بیارنه تلاش میکند ایگیلِ پریشان را از مغازه بیرون کند تا مزاحم رفتوآمد مشتریان نشود و میگوید: «با اون زرافه منو تهدید نکن. بگیرش یه طرف دیگه تا بتونیم آروم حرف بزنیم.»
وقتی ایگیلِ گیاهخوار لاشهی مرغی را در سطل زبالهی پشت مغازه میبیند، با احترام آن را به قبرستانی میبرد که آسترید، دوستدختر بیارنه، در آن کار میکند و آن را به خاک میسپارد. آسترید از سر دلسوزی به ایگیل کمک میکند و کشتن مرغ را یادش میدهد. انگار ایگیل باید کشتن حیوانات را یاد بگیرد تا هم دست از گیاهخواری و دلبستگیاش به حیوانات بردارد و هم به برادرش نزدیکتر شود.
ایگیل خیلی زود این کار را یاد میگیرد و چند مرغ تازهکشتهشده را برای آشتی با بیارنه به مغازه میبرد. سوِن مرغها را کناری میاندازد و ایگیل و آسترید را در سردخانه حبس میکند. او تصور میکند اگر از شر این برادر دوقلوی بیمصرف و مزاحم و دوستدختری که از او حمایت میکند خلاص شود، بیارنه خوشحال خواهد شد. بیارنه بهموقع میرسد و آنها را از سردخانه بیرون میآورد؛ اما چون ایگیل بیحرکت است، گمان میکند برای نجاتش دیر شده است. همان لحظه برای اولینبار میفهمد که برادرش را دوست دارد.
عشق ایگیل به حیوانات، دلبستگی وسواسگونهاش به باغوحش و عروسکهای حیوانات و وحشتش از کشتن آنها، مشخصاً در برابر قصابی برادر دوقلویش قرار میگیرد: هم حرفهی بیارنه و هم اسکلتهایی که اتاقش را با آنها تزئین کرده است. دو برادر در دو سوی طیفی قرار دارند که از گیاهخواری آغاز میشود، به گوشتخواری میرسد و سرانجام به آدمخواری ختم میشود. گیاهخواران اغلب میگویند انتخابشان صرفاً رژیم غذایی یا شیوهای برای سالمزیستن نیست، بلکه موضعی سیاسی نیز هست؛ چون گیاهخواری را سازگارتر از دیگر الگوهای غذایی با محیطزیست میدانند.
در نگاه سنتی، گوشت غذایی برتر و مایهی قدرت و نیروی بدنی دانسته میشود؛ گیاهخواران این باور را به چالش میکشند. بااینحال، انگیزهی همهی گیاهخواران یکسان نیست. بعضی از آنها، این شیوهی تغذیه را طبیعیتر و سازگارتر با محیطزیست میدانند؛ بعضی دیگر نیز برای مخالفت با بهرهکشی از حیوانات و رنجی که به آنها تحمیل میشود، از خوردن گوشت پرهیز میکنند و رابطهی انسان با طبیعت را مسئلهای اخلاقی میبینند» (فیدس، ۱۹۹۱).
ایگیل درست نقطهی مقابل بیارنه است: مردی آرام، گیاهخوار و دوستدار حیوانات که معلولیت ذهنی دارد، در برابر برادری سرد و آشفته. بااینهمه، ایگیل ناخواسته موجب مرگ پدر و مادرشان و همسر بیارنه شده است. ایگیل از دیدن بیارنه هنگام کشتن حیوانات وحشت میکند؛ درست همانطور که بیارنه از دیدن قتل انسانها به دست سوِن به وحشت میافتد. درعینحال، خود ایگیل نیز ناخواسته به این چرخهی خشونت وارد شده است. فیلم گیاهخواری و آدمخواری را در دو سوی کاملاً متضاد گذاشته و قصابی را میان آنها قرار میدهد. قصابی درواقع نقطهای است که این دو جهان بهظاهر دور از هم سرانجام با یکدیگر مواجه میشوند.
ماجرای ایگیل صرفاً خردهپیرنگی کمیک در حاشیهی داستان نیست؛ او در مرکز قصهی بیارنه قرار دارد. آرامش و دلبستگیاش به حیوانات، در کنار طردشدنش از سوی برادر، او را به یکی از آسیبپذیرترین شخصیتهای فیلم تبدیل میکند. آسترید هم مانند بینندههای فیلم، دلش به حال او میسوزد، از او مراقبت میکند و میکوشد دو برادر را آشتی دهد. در برابر جنون آشکار سوِن و خشونت سرد و پنهان بیارنه، ایگیل انسانی بیپناه است که تماشاگر ناخواسته طرف او را میگیرد. بدون حضور او، فیلم در حد یک کمدی سیاهِ نامتعارف و کالت باقی میماند. داستان ایگیل باع ثمیشود خوردن گوشت از یک شوخی هولناک فراتر رفته و به پرسشی اخلاقی دربارهی رابطهی انسانها با یکدیگر و طبیعت تبدیل شود.
فیلم چنان مرز کشتن حیوان و انسان را به هم میریزد که وقتی ایگیل یاد میگیرد مرغ بکشد و بهجای زرافهی عروسکی بزرگش، با کلهی واقعی یک خوک در شهر میگردد، در چشم دیگران عادیتر و پذیرفتنیتر به نظر میرسد. او مرغهایی را که کشته، برای آشتی با بیارنه به مغازه میآورد، اما بیارنه آنجا نیست تا هدیهاش را بپذیرد. بااینحال، همین کار اولین قدم به سوی چیزی است که آسترید پیشتر فهمیده بود: بیارنه تنها زمانی میتواند خودش را ببخشد که ایگیل را بخشیده باشد. فقط با چنین بخششی است که شخصیتها میتوانند «دیگری» را بپذیرند و در آغوش بگیرند، نه اینکه او را ببلعند.
بخشش و مدارا شاید برای زندهماندن ضروری نباشند، اما برای داشتن زندگی خوب اهمیتی اساسی دارند. کشتن مرغها به دست ایگیل به بیارنه نشان میدهد که برادرش حرفهی قصابی و گوشتخواری او را پذیرفته است. همزمان، بیارنه نیز باید ایگیل را همانطور که هست بپذیرد: برادر دوقلویی که بهدلیل معلولیت ذهنی و نداشتن خانوادهای دیگر، به مراقبت او نیاز دارد؛ نه اینکه در گوشهای از آسایشگاهی دورافتاده رهایش کند یا، از آن هم بدتر، باعث مرگ زودتر از موعدش بشود.
انتخاب مکانها در فیلم نیز انزوای شخصیتها را پررنگ میکند. بیشتر ماجرا در فضاهای بسته میگذرد و این فضاها با تنهایی شخصیتهای اصلی همخوانی دارند. در طول فیلم، تنها چهار صحنه در فضای باز میبینیم: آغاز فیلم در حیاط تنگ پشت خانهی سوِن و باربیکیوی ناموفق او؛ دیدارهای بیارنه و آسترید در قبرستان بر فراز تابوتهای بستهای که زیر خاکاند؛ حضور بیارنه، آسترید و ایگیل در حیاط دیوارکشیدهی خانهی کشیش ویلومسن؛ و سرانجام، صحنهی پایانی کنار دریاچه. سه مکان اول با آنکه بیرونیاند، هیچکدام حس آزادی یا رهایی نمیدهند.
قصابیها شبیه جعبههایی سرد، سفید و تمیز هستند و پشت درهای بستهشان جعبهی دیگری جا گرفته است: سردخانه. تکههای گوشت حیوان و انسان در سردخانه از قلاب آویزاناند. باقیماندهها را هم در استخوانخردکن میریزند؛ دستگاه بزرگ و جعبهمانندی که آنها را فشرده میکند تا دور ریخته شوند. فیلم بارها میان آسایشگاه و قصابی رفتوبرگشت میکند و شباهت این دو مکان فقط حاصل تدوین نیست؛ طراحی صحنه نیز آن را برجسته میکند. آسایشگاه نیز مجموعهای از اتاقهای بزرگ و سفید شبیه اتاقعمل است. ایگیل در یکی از همین اتاقها نگه داشته میشود و پزشکان، درست مانند قصابها، کارشان را پشت درهای بسته و دور از چشم دیگران انجام میدهند.
بیارنه نیز دور از چشم دیگران، به شیوهی خودش در تلاش است زخمهایش را درمان کند. او پس از تصادفی که همسر و پدر و مادرش را از او گرفت، شبها پرسه میزد، حیوانات را میکشت و اسکلتهایشان را نگه میداشت. همین رفتار بود که او را به قصابی هولگر رساند. پلیس برای آنکه خشونتش را مهار کند، او را به هولگر سپرد تا دستکم حیوانات را در چارچوب حرفهی قصابی و بهطور قانونی بکشد. وقتی بیارنه برای اولینبار آسترید را به خانهاش میبرد، درواقع او را به خصوصیترین بخش زندگی خود راه میدهد. آسترید آنجا عمق ویرانیای را میبیند که تصادف در زندگی او به جا گذاشته است. اتاق بیارنه تاریک و آشفته است؛ درست نقطهی مقابل سفیدی و نظم بیروح آسایشگاه و قصابی. وسایل او همهجا پخشاند و میانشان اسکلت حیواناتی دیده میشود که بیارنه کشته و مثل نمونههای موزهی تاریخ طبیعی دوباره سرهم کرده است. برای رهایی از گذشته، بیارنه باید پیش از هر چیز از همین اتاق بیرون بیاید.
فضای داخلی مهم دیگر، خانهی کشیش ویلومسن است. ویلومسن پس از سقوط هواپیما با خوردن جسد همسرش زنده مانده و مرد سالخوردهی آرام، شاد و محترمی به نظر میرسد. کشیش بعد از مرگ پدر و مادر آسترید در تصادف، سرپرستی او را بر عهده گرفته، در خانهی خود به او جا داده و برایش جای پدر را پر کرده است. آسترید هم مسئول رسیدگی به قبرهای کنار خانه و کلیسای اوست. ویلومسن سالهای عمرش را صرف پرورش انبوهی از گیاهان در گلخانه کرده است؛ باغی سرپوشیده که هر روز به آن رسیدگی میکند و از داشتنش مفتخر است. خانهی او تنها فضای داخلی فیلم است که واقعاً زنده به نظر میرسد. سرسبزی گلخانه در کنار دیگر فضاهای سفید و مردهی فیلم خیلی به چشم میآید. اینجا نه از لاشه و گوشت خبری هست و نه از حیوانات؛ ویلومسن زندگیاش را وقف گیاهان سبزش کرده است.
ویلومسن هم گوشت میخورد و هم گیاه پرورش میدهد؛ دو سوی ظاهراً متضادی که در زندگی او کنار هم قرار گرفتهاند. اما چه چیزی او را به این تعادل رسانده است؟ شاید خوردن همسرش برای زندهماندن به او یاد داده باشد که زندگی گاهی فقط میان چند انتخاب بد به ما حق انتخاب میدهد. او پذیرفته است که آدم در هر لحظه بهترین کاری را میکند که از دستش برمیآید، هرچند همان کار در شرایطی دیگر بهترین انتخاب نباشد. زندهماندن در اینجا یعنی پذیرفتن فاصلهی میان آرمان و واقعیت. جهان سیاه و سفید نیست؛ ما در منطقهای خاکستری زندگی میکنیم، تصمیمهای دشوار میگیریم و ناچاریم با پیامدهایشان کنار بیاییم. برای کارهایمان دلیل میتراشیم، عادتها و آیینهایی برای کنارآمدن با آنها میسازیم و انگیزههای واقعی خود را در قالبهایی پذیرفتنیتر پنهان میکنیم. در چنین جهانی، «سبز» و «قصاب» میتوانند کنار هم قرار بگیرند. همین آشتی میان تضادهاست که در پایان، بیارنه، ایگیل و سوِن را از فضاهای بستهی فیلم به کنار دریاچه میرساند.
آشتی نهایی در قصابی رخ میدهد؛ همانجا که سوِن آسترید و ایگیل را در سردخانه زندانی کرده است. بیارنه برای پیدا کردن آسترید به مغازه میآید. رفتارش با ایگیل رابطهشان را به هم زده و حالا میخواهد دل آسترید را دوباره به دست بیاورد. آن دو را در سردخانه پیدا میکند و آسترید را بیرون میآورد، اما او خودش را از دستش میکشد: «شماها دیوونهاین. روانیاین. ازم دور بمونین.» بیارنه مغازه را به هم میریزد، ساطور برمیدارد و سوِن را تهدید میکند. سوِن هم فوراً فرار میکند. بیارنه روی زمین مینشیند، بیخبر از اینکه ایگیل هنوز در سردخانه است. طنز تلخ صحنه اینجاست: بیارنه زمانی دقیقاً همین را میخواست: مرگ برادرش و آزادی خودش.
لحظهای بعد به فکرش میرسد که شاید ایگیل هم در سردخانه باشد. او را کف سردخانه میبیند؛ یخزده و ظاهراً مرده. ایگیل را بیرون میکشد و کنارش دراز میکشد. سرهایشان کنار هم و بدنهایشان در دو جهت مخالف قرار میگیرد. ناگهان ایگیل به هوش میآید، صورتش را به سوی بیارنه میچرخاند و میپرسد: «میشه دستتو بگیرم؟» بیارنه میگوید: «نه.» ایگیل اصرار میکند: «فقط یه کم؟» و دستش را به سوی او دراز میکند. بیارنه باز هم میگوید نه، اما دستش را میگیرد. صبح روز بعد، قبل از آنکه بیارنه بیدار شود، ایگیل با کلهی خوکی در دست از مغازه بیرون میرود و سوار اتوبوس میشود. بیارنه فقط وقتی خیال میکند برادرش مرده، قدر حضور او را میداند و دستی را میگیرد که ایگیل برای آشتی به سمتش دراز کرده است.
در نمای پایانی، این چهار نفر مانند خانوادهای کوچک کنار دریاچه دور هم جمع شدهاند. آسترید و بیارنه دست در دست روی اسکله نشستهاند و سوِن و ایگیل را تماشا میکنند. آن دو مانند دو کودک در آب کمعمق با توپ ساحلی بازی میکنند و آن را به سوی یکدیگر پرت میکنند. در این خانوادهی تازه، آسترید و بیارنه عملاً نقش والدین را بر عهده گرفتهاند و از ایگیلِ آسیبپذیر و سوِنِ نامتعادل مراقبت میکنند.
کمدیها معمولاً به پایان خوش نیاز دارند؛ یا لااقل پایانی که کمی نظم را به جهانی آشفته بازگرداند. چنین داستانهایی اغلب از موقعیتی شروع میشوند که بهسادگی میتواند به تراژدی ختم شود: شخصیتها در شرایطی قرار میگیرند که راهی جز بنبست و شکست پیش پایشان نمیگذارد. تفاوت در پایان است. تراژدی اغلب جهانی آشفته به جا میگذارد که برای برقراری نظم به نیرویی بیرونی نیاز دارد؛ کمدی، در مقابل، شخصیتها را به سوی آشتی با خود، دیگران و جامعه میبرد. خودشناسی در کمدی سرانجام به شکلگیری جمعی تازه منجر میشود؛ جمعی که شخصیتهای دگرگونشده میتوانند در آن به زندگی بازگردند و در کنار یکدیگر ادامه دهند. خانوادهی نامتعارف کنار دریاچه همان جمع تازه است.
در کمدی، کشف حقیقت اغلب شخصیتها را به نوعی پاکی تازه میرساند؛ پاکیای که نه از ناآگاهی، بلکه از شناخت شر، کنارآمدن با نقاط ترسناک زندگی و بخشیدن بدیهای دیگران و خطاهای خودشان ایجاد میشود. ویلومسن سالها پیش به این نقطه رسیده است و آسترید، بیارنه، ایگیل و سوِن نیز در پایان فیلم به نقطهای مشابه میرسند. آنها آدمهایی شکستهاند که یاد گرفتهاند خود و یکدیگر را با همهی ضعفها و خطاهایشان ببخشند. در خانوادهی تازهای که ساختهاند، دیگر فقط تفاوتهایشان را نمیبینند؛ وجوه مشترکشان را پیدا میکنند و یاد میگیرند در کنار هم زندگی کنند.
غذا در این فیلم واقعاً نیرویی شفابخش و پیونددهنده است، اما نه به شیوهای که معمولاً انتظار داریم. شخصیتها فقط زمانی قدر یکدیگر را میدانند و رفتار انسانیتری در پیش میگیرند که متوجه میشوند تا آن زمان یکدیگر را نه انسانهایی با احساس و نیازمند ارتباط، بلکه غذا یا تکههای گوشت دیدهاند. شخصیتهای ینسن برای به خود آمدن به سیلی محکمی نیاز دارند: آدمخواری باید از شکلی استعاری خارج شده و به واقعیت تبدیل شود تا شخصیتها بفهمند چگونه نزدیکانشان را آرامآرام بلعیدهاند. تنها پس از دیدن و پذیرفتن این حقیقت است که آنها میتوانند دوباره با خود و دیگران انسانی رفتار کنند.




