در فرشتههای کاغذی این هفته معرفی دو شاهکار ادبیات فارسی را میخوانیم:
• آواز کشتگان، نوشتهی رضا براهنی/ محبوبه عموشاهی
• سمفونی مردگان، نوشتهی عباس معروفی/ مهدی نیکنژاد
جلد کتاب آواز کشتگان
آواز کشتگان، رمانی از رضا براهنی، نخستین بار در سال ۱۳۶۲ توسط نشر نگاه منتشر شد؛ اثری که بسیاری آن را از مهمترین رمانهای معاصر فارسی میدانند.
داستان دربارهی استاد دانشگاهی به نام محمود شریفی است که همراه همسرش، سهیلا، و دختر خردسالش زندگی میکند. رمان با دستگیری محمود توسط ساواک آغاز میشود و سپس با روایت سرنوشت او و اطرافیانش، تصویری از جامعهای سرشار از سرکوب، ترس و فروپاشی ارائه میدهد.
رمان با زاویهدید دانای کل روایت میشود و علاوه بر شخصیت محوری خود، مجموعهای از شخصیتهای فرعیِ دقیق و چندلایه را در بر میگیرد که هر یک به شکلی مؤثر در شکلگیری جهان داستان نقش دارند. زندگی گذشتهی محمود نیز از خلال فلاشبکها و رفتوآمدهای زمانی بهتدریج برای خواننده آشکار میشود.
یکی از برجستهترین ویژگیهای آواز کشتگان، قدرت کمنظیر براهنی در قصهگویی است. خردهروایتهای فراوان، ساختار غیرخطی، جابهجایی مداوم میان گذشته و حال، و درهمآمیختن خیال و واقعیت، فضایی پیچیده و تأثیرگذار خلق کردهاند. رمان همچنین سرشار از ارجاعات، نمادها و لایههای فلسفی، اجتماعی و سیاسی است که خوانش آن را به تجربهای چندوجهی تبدیل میکند.
آواز کشتگان رمانی تلخ و تکاندهنده است؛ روایتی از اختناق در سالهای پیش از انقلاب که بسیاری از لحظات آن همچنان برای خوانندهی امروز آشنا و معاصر به نظر میرسد. این کتاب برای من تجربهای عمیق و تأثیرگذار بود و خواندنش را به علاقهمندان ادبیات داستانی فارسی پیشنهاد میکنم.
— محبوبه عموشاهی
جلد کتاب سمفونی مردگان
نام کتاب: سمفونی مردگان
نویسنده: عباس معروفی
سال انتشار: ۱۳۶۷
تعداد صفحات: حدود ۳۵۰ صفحه
ژانر: رمان، روانشناختی، فلسفی، اجتماعی
ناشر: انتشارات ققنوس
سمفونی مردگان نخستین رمان عباس معروفی است؛ اثری ماندگار که با زبانی شاعرانه به موضوعاتی چون تقابل سنت و مدرنیته، عشق، مرگ، خانواده، یأس و امید، برادرکشی، پدرسالاری، سرکوب و خفقان میپردازد. ساختار چندصدایی، روایت غیرخطی و رفتوبرگشتهای زمانی، این رمان را به یکی از نمونههای شاخص روایت مدرن در ادبیات معاصر فارسی تبدیل کرده است.
داستان در دوران حکومت رضاشاه و در شهر اردبیل میگذرد و زندگی خانوادهی اورخانی را روایت میکند؛ خانوادهای که از راه خواربارفروشی روزگار میگذرانند. هر یک از اعضای این خانواده، با شخصیتپردازی دقیق و چندلایه، نمایندهی بخشی از جامعهی ایران هستند. آیدین، پسر بزرگ خانواده، شاعری روشنفکر و آرمانخواه است که در برابر پدر مستبد خود میایستد؛ پدری که رؤیاها و آزادی فرزندش را سرکوب میکند. در مقابل، اورهان، برادر کوچکتر، فرزند محبوب و مطیع پدر است. همین تقابل میان دو برادر، در کنار فضای سنگین و پدرسالارانهی خانواده، هستهی اصلی داستان را شکل میدهد.
در این رمان، خانواده نه بهعنوان پناهگاهی امن، بلکه بهعنوان سرچشمهی تنهایی، رنج و فروپاشی تصویر میشود. معروفی با نگاهی انتقادی، بسیاری از مسائل اجتماعی را به تصویر میکشد و گاه از هجو نیز برای پررنگتر کردن این نقدها بهره میگیرد. حتی مفهوم مرگ نیز در این اثر، صرفاً سوگ و فقدان نیست و در برخی لحظات، به شکلی پارادوکسیکال، رهایی و نجات تلقی میشود.
نمادپردازیهای هوشمندانه، استعارههای تأثیرگذار و لایههای فلسفی و روانشناختی، «سمفونی مردگان» را از یک روایت صرف فراتر میبرند و آن را به رمانی تبدیل میکنند که خواننده را همزمان به همذاتپنداری با شخصیتها و تأمل دربارهی جامعه و انسان وامیدارد.
در مجموع، سمفونی مردگان یکی از مهمترین رمانهای معاصر فارسی است؛ اثری تأثیرگذار که همچنان خواندنی و تأملبرانگیز مانده است و مطالعهی آن را به علاقهمندان ادبیات داستانی ایران پیشنهاد میکنم.
— مهدی نیکنژاد
