از محافل ادبی تا صفحات مجازی: تغییر مدل ارائهی شعر
علی سلطانیفر، دانشجوی کارشناسی ارشد روابط عمومی صنعت – بازرگانی دانشگاه علامه طباطبائی
سخن اول
شعر بهعنوان یکی از مهمترین پدیدههای فرهنگی رایج در ایران، از جنبههای مختلفی قابل بررسی است. تقریباً گستردهترین مدل تفسیر تاریخ شعر فارسی براساس سیر تحول جریانات ادبی در بستر تحولات اجتماعی – سیاسی است و همین موضوع، شناخت ما از تحولات ادبی و فضاهای آن را محدود کرده است، درحالیکه نظرگاههای دیگری نیز برای شناخت سیر شعر فارسی در دورهی معاصر وجود دارد. در این جستار سعی شده است تا در حد امکان، بخشی از تاریخ شعر معاصر فارسی از نظرگاه تحولات مدلهای انتشار و ارائهی آثار تفسیر و تحلیل شود و نقش رسانهها و وسایل ارتباط جمعی در تحولات معاصر شعر فارسی بازشناسی گردد.
مقدمه
در باب ضرورت و اهمیت موضوع
شعر که تا همین چند دههی پیش، پایگاه اصلی فضای فرهنگی اجتماعی ایران به حساب میآمد و پیشقراول جامعهی روشنفکری حرکت میکرد، امروزه جایگاه پیشتازانهی خود را از دست داده است. علل و عوامل گوناگونی را میتوان برای نزول جایگاه اجتماعی شعر شناسایی کرد و از جنبههای مختلفی میتوان این مسئله را واکاوی نمود. از مهمترین دلایل این موضوع میتوان به ظهور سینما و تلویزیون اشاره کرد که با گسترش استقبال جامعه از آنها و بهوجود آمدن فضاها و مدلهای نوین هنری (فیلم، سریال و برنامههای تلویزیونی)، هنرهای دیداری – شنیداری جایگاه هنرهای نوشتاری مانند شعر را تصاحب کردند. ما در زمانهای زندگی میکنیم که قدرت و نفوذ رسانهها تا به حدی است که لزوم زندگی در چنین جهانی نیازمند مجهز شدن به ابزارهای فرهنگی و اجتماعی گستردهای است. علاوهبر تأثیراتی که فضای مجازی بر ساختارهای فرهنگی جوامع و مناسبات اجتماعی و سبک زندگی افراد بشر نهاده است، ادبیات ملتها نیز بهشدت تحت تأثیر فضای مجازی و رسانههای جمعی قرار گرفته است (شوهانی و حسینی، 1397). در همین راستا شعر نیز بهعنوان یکی از مهمترین پدیدههای فرهنگی – اجتماعی ایران، در برهههای مختلف تاریخ تحت تأثیر وسایل ارتباط جمعی و رسانههای اجتماعی قرار گرفته است و امروز نیز برای اینکه بتواند خود را همچنان بهعنوان پایگاه فرهنگی و اجتماعی پویا و کارآمدی بازبنماید و جایگاه پیشین خود را بازپس گیرد، باید بتواند خود را با الزامات جهان امروز مطابقت بدهد. استفاده از امکانات و ظرفیتهای رسانههای اجتماعی و فناوریهای نوین ارتباطی میتواند راه شعر را به فضاهای تازهتری باز کند و به تداوم زیست تاریخی آن یاری برساند. بنابراین، بررسی نسبت شعر و رسانههای اجتماعی نوین میتواند شناخت ما را از فضای ادبی امروز قوت ببخشد و نقاط قوت و ضعف جریانات شعری و شاعران امروز را در استفاده از رسانههای جمعی نوین بر ما آشکار سازد.
منظور از رسانههای اجتماعی چیست؟
پیش از هر چیز بر خود واجب میدانم از مفاهیم پایهای مدِنظر در این جستار تعریف روشنی ارائه بدهم تا فهم مشترکی از آنها حاصل شود. همان اندازه که وسایل ارتباط جمعی و رسانهها در طول تاریخ تغییر شکل دادهاند، تعاریف مختلفی هم از آنها ارائه شده است. «دن لافی» (1396) رسانهها را بهمثابهی فناوریهایی تعریف میکند که پیامها را به مخاطبان در بخشهای مختلف یک منطقه، کشور یا حتی جهان میرسانند. بهطور کلی میتوان رسانههای اجتماعی را همهی بسترهایی دانست که افراد در آنها میتوانند به تولید، دریافت و بررسی محتواها و اطلاعات بپردازند. تلویزیون، رادیو، روزنامهها و اینترنت (شبکههای مجازی) نمونههایی از رسانههای اجتماعی بهشمار میروند.
نقش رسانههای اجتماعی در تحولات اجتماعی
دربارهی نوع پیوند ارتباطات و رسانهها با تحولات تاریخی – اجتماعی، نظریات ارتباطاتی مختلف و متفاوتی وجود دارد که هرکدام از زاویهای بر نوع، جهت و شدت این پیوند میپردازند. برخی از این نظریات، تحولات تاریخی و اجتماعی را پیشزمینهی تحولات نظامهای ارتباطی و رسانهها میدانند و برخی دیگر، تحولات نظامهای ارتباطی و رسانهها را در تغییر و تحولات تاریخی و اجتماعی مؤثر میبینند. «مارشال مکلوهان»، اندیشمند کانادایی حوزهی مطالعات رسانهای، ازجمله کسانی است که عامل اساسی تحولات تاریخی و اجتماعی را نظامهای ارتباطی و نوع رسانه در انتقال پیام میداند (مهدیزاده، 1389). جملهی معروف او بیانکنندهی نقش و تأثیر وسایل ارتباطی و رسانهها در تحولات جوامع انسانی است. من نیز در ادامه تلاش خواهم کرد تا بحثم را با تکیه بر نظریهی ارتباطی مکلوهان پیش برده، تأثیر رسانهها و فناوریهای نوین ارتباطی را در تغییر مدلهای ارائه و انتشار آثار پی گرفته و پیرامون موضوعات عنوانشده در فضای ادبی حال حاضر ایران، تفسیری از شرایط فضای شعر امروز ارائه بدهم.
متن
تحولات وسایل ارتباطات جمعی و شعر
تا پیش از ورود رادیو و تلویزیون به ایران و گسترش فعالیت آنها بهعنوان شیوههای نوین ارتباطی، ادبیات و شعر از طریق محافل ادبی، رسانههای چاپی (مطبوعات) و شیوههای نوشتاری (مانند کتب و مجلات) ارائه پیدا میکردند و انتشار مییافتند. شاعران – فارغ از نوع نسل و جهانبینی و سبک نوشتاری – برای ارائه و انتشار آثار خود ناگزیر بودند بهطور پیوسته و گسترده در محافل ادبی شرکت نموده و با کسب مقبولیت بزرگان ادبی و مخاطبان، آثار خود را ارائه بدهند و برای خود نام و نشانی در فضای ادبی دست و پا کنند. علاوهبر شرکت در محافل ادبی که بیشتر فضایی بهشمار میرفت که تخصصی مینمود و برای کسب نظر خواص جامعهی ادبی بود، شاعران جوان و جویای نام با انتشار آثار در نشریات و روزنامههای چاپی آثار خود را ارائه داده و به نوعی در فضای ادبی حضور خود را نمایان میکردند. هرکدام از شیوههای ارائه و انتشار آثار، ویژگیها و شرایطی داشتند که در ادامه به مهمترین آنها اشاره خواهم کرد (جدول 1). از زمان ورود رادیو و تلویزیون (به ترتیب در سالهای 1319 و 1337 شمسی) تا زمان افزایش نفوذ آنها در زندگی ایرانیان نیز همچنان دو شیوهی پیشین (محافل ادبی و مطبوعات چاپی) برای شاعران، تنها راههای ارائه و انتشار آثارشان بود. پس از گسترش فعالیت رادیو و تلویزیون، کمابیش ادبیات و شعر (ادیبان و شاعران) از این دو وسیلهی ارتباطی – اجتماعی نوین برای ارائه و انتشار آثارشان استفاده میکردند. رادیو و تلویزیون بهعنوان رسانههای سمعی – بصری شرایطی را ایجاد کردند که شعر برای انطباق با آنها مجبور به تغییر و دگرگونی نوع ارائهی خود گردید و با هنرها و فنون دیگر ترکیب شد. بدینگونه، دکلمهی اشعار (در معنای خوانشی درست و زیبا داشتن از اثر) بهخصوص در رادیو و اهمیت یافتن ظاهر شاعر و جلوههای بصری ارائهی اثر در قالب برنامههای تلویزیونی اهمیت یافت.
| شیوهی ارائه | ویژگیهای ارتباطی | ویژگیهای اجتماعی/ادبی |
|---|---|---|
| محافل ادبی | 1. ارتباط مستقیم (رودررو با مخاطبان)
2. قرائت واحد و ثابت داشتن اثر (بهواسطهی خوانش و ارائه توسط خالق اثر) 3. اهمیت داشتن جنبههای حاشیهای ارائه (فن بیان، مناسبخوانی، مخاطبشناسی و…) |
1. محدود بودن تعداد مخاطبان
2. تأثیرگذاری بیشتر بر مخاطب (بهواسطهی ارائهی اثر توسط خالق اثر، نفوذ اثر در مخاطب بیشتر میشود) |
| مطبوعات چاپی و شیوههای نوشتاری | 1. ارتباط غیرمستقیم (به وسیلهی نسخهی چاپی اثر)
2. قرائتهای متعدد و متنوع (هر خواننده برداشت خاص خود را از اثر به دست میآورد) 3. توانایی سنجش صرف خود اثر (زیرا خالق اثر به کمک جنبههای حاشیهای ارائه نمیتواند بر قدرت و نفوذ اثر تأثیر بگذارد) |
1. حجم زیاد مخاطبان
2. تأثیرگذاری اثر شخصی میشود (هر فرد براساس نگرشها و هیجانات خود از اثر تأثیر میپذیرد) 3. امکان گسترش و شیوع بیشتر اثر در عموم جامعه نسبت به محافل ادبی. |
جدول 1. ویژگیهای ارتباطی و اجتماعی رسانههای اجتماعی (محافل ادبی و مطبوعات چاپی)
علیرغم اقبال رسانههای سمعی – بصری در بین مردم، محافل ادبی و مطبوعات چاپی همچنان به فعالیت خود ادامه دادند و بهعنوان شیوهای برای ارائه و انتشار آثار نزد شاعران پذیرفتنی ماندند، اما به هر نحو رسانههای سمعی – بصری، رسانههای نوینی بودند که به دلیل ویژگیهای جدید خود (تکنیکهای صوتی و تصویری) و جلوههای تازهای که برای مخاطبان داشتند، حجم گستردهتری از توجه را به خود معطوف کردند. به همین علت، ادبیات و شعر نیز برای استمرار حضور گستردهی خود در بین عموم جامعه و همچنان پایگاه اصلی فرهنگی و اجتماعی ماندن، لاجرم باید خود را با رسانههای سمعی – بصری منطبقتر میکردند. در جدول 2 نیز به ویژگیهای ارتباطی و اجتماعی رسانههای سمعی – بصری اشاره کردهام. بهطور کلی با روی کار آمدن رسانههای اجتماعی جدیدتری که پیچیدهتر از رسانههای قبل از خود بودند و امکان ارتباط با شمار بسیار زیادتری از مخاطبان را برای تولیدکنندگان فرهنگی – اجتماعی (ازجمله شاعران) فراهم میکردند، الزامات بیشتر و ترکیبیتری برای بهره بردن از امکانات ارتباطی و اجتماعی آنها ایجاد میشد و پدیدههای فرهنگی مانند شعر برای حفظ حیات اجتماعی گستردهی خود باید میتوانستند خود را با شرایط رسانههای اجتماعی نوین وفق بدهند. این مسئله با پا گرفتن اینترنت و فناوریهای نوین ارتباطی، و ورود آنها به ایران در دههی 70 شمسی بهوضوح به چشم آمد و شرایط جدیدی را برای فضای ادبی ما ایجاد کرد.
| شیوهی ارائه | ویژگیهای ارتباطی | ویژگیهای اجتماعی/ادبی |
|---|---|---|
| رسانههای سمعی – بصری | 1. ارتباط غیرمستقیم
2. ترکیب شعر با هنرها و فنون دیگر (موسیقی و جلوههای بصری) 3. اهمین یافتن دکلمه و خوانش درست و زیبا (بهعنوان هنری ترکیبی) 4. وجههی بیرونی (سبک زندگی، ظاهر و نحوهی معاشرت) شاعر نقشی تأثیرگذار پیدا کرد. |
1. گسترش تعداد مخاطبان (بیشتر از دو شیوهی قبل)
2. بیشتر شدن نفوذ اثر (شنیدن ضریب نفوذ بیشتری نسبت به دیدن دارد، به همین دلیل تأثیرگذاری اثر به وسیلهی شنیدن آن بیشتر میشود) 3. امکان شیوع بیشتر شعر در عموم جامعه (نسبت به دو شیوهی قبل) 4. هنرمندان بهواسطهی دسترسپذیرتر شدن، از نقش اجتماعی ویژهای برخوردار شده و بیش از پیش در جامعه مؤثر واقع شدند. |
جدول 2. ویژگیهای ارتباطی و اجتماعی رسانههای اجتماعی (رسانههای سمعی – بصری)
اینترنت و رسانههای اجتماعی نوین (سایتها، وبلاگها و شبکههای مجازی) فضای ادبی ما را بهطور کلی تحت تأثیر قرار دادند و محیط جدیدی را ایجاد نمودند. از این پس، علاوهبر اینکه مخاطبان به شاعران و شعرشان نزدیکتر شدند، امکان حضور خود آنها (مخاطبان) بهعنوان مؤلف نیز ایجاد شد. تا پیش از این، هر فرد جوان و مستعدی که تمایل داشت خود را شاعر بنامد، میبایست با حضور مستمر در فضاها و محافل ادبی نظر بزرگان و مخاطبان حرفهای را جلب کند و همچنین بتواند آثار خود را در مطبوعات چاپی ارائه بدهد و با طی این طرق، «شاعر» شناخته شده و نظر مخاطب عام را نیز جلب نماید، اما با گسترش اینترنت و شبکههای مجازی، دیگر هر فردی میتوانست با داشتن صفحهای در یک شبکهی اجتماعی، آثار خود را ارائه بدهد و جلب توجه و نظر مخاطبان خاص خود را به دنبال داشته باشد. به نوعی میتوان اذعان داشت که اینترنت و شبکههای اجتماعی به شیوهای بیش از پیش، شعر را در میان مردم شیوع دادند که شناخته شدن بهعنوان «شاعر» دیگر الزاماً نیاز به تأیید بزرگان، مخاطبان حرفهای و دیگر شاعران نداشت و لزوم مهر تأیید یا رد بزرگان را باطل نمود. همچنین به دلیل تعدد شمار شاعران و شاعرنماها، و نیز به علت سرعت بالای انتشار آثار در این رسانهها و شبکههای اجتماعی، امکان پرداخت مفصل روی آثار و نقد و تحلیل آنها کمتر شد، زیرا با افزایش سرعت تولید و انتشار آثار گوناگون، شعر کمکم بهعنوان کالایی فرهنگی رو به مصرف شدن گرفت و به نوعی ماهیتی تجاری یافت (در ادامه به این موضوع پرداخته میشود). همچنین علاوهبر موضوعاتی که ذکر شد، اینترنت و رسانههای اجتماعی نوین ویژگیهای دیگری نیز ایجاد کردند که در جدول زیر به بیان آنها پرداختهام.
| شیوهی ارائه | ویژگیهای ارتباطی | ویژگیهای اجتماعی/ادبی |
|---|---|---|
| اینترنت و رسانههای اجتماعی نوین | 1. ارتباط غیرمستقیمتر نسبت به رسانههای قبل از خود
2. سرعت بسیار بالای انتشار آثار 3. فعالتر شدن مخاطبان (از منظر تأویل و ادراک آثار) 4. اهمیت یافتن بیش از پیش دیگر هنرها و فنون کمککننده |
1. افزایش بسیار زیاد تعداد مخاطبان
2. کم شدن کنترل بر نوع و شدت انتشار آثار (توسط بزرگان، متصدیان ادبی و نظام حکومتی) 3. امکان شیوع هرچه بیشتر شعر در عموم جامعه 4. تنوع فرم و محتوایی آثار (به علت تنوع سلیقهی مؤلفان و مخاطبان) |
جدول 3. ویژگیهای ارتباطی و اجتماعی رسانههای اجتماعی (رسانههای اجتماعی نوین)
رسانههای اجتماعی نوین با ایجاد شرایط جدید، راه را برای شاعران جوان بازتر نمودند؛ بهگونهای که جوان مستعد جویای نام، امروزه امکانات بیشتری برای ارائه و انتشار آثار خود دارد و میتواند نسبت به گذشته زودتر و در شرایط بهینهتری آثار خود را ارائه دهد و نظر مخاطبان خود را جلب کند. این نکته که آیا شرایط ایجادشده توسط رسانههای اجتماعی نوین به ادبیات و شعر کمک کرده یا ضربه زده است، موضوعی است که مفصلاً در جستار دیگری باید دربارهاش سخن گفت، اما مشهود است که شرایط امروز فضای ادبی و تنوع شیوههای ارائهی آثار با ذائقهی نسل جوان مطابقت بیشتری دارد و جوانان میتوانند با بهره بردن از هرکدام از شیوههای موجود، آثار خود را ارائه دهند. تمایل جوانان به فناوریهای نوین ارتباطی و رسانههای متکی به اینترنت باعث شده است که برای ارائهی آثارشان از طریق شبکههای اجتماعی مایل باشند و با استفاده از سرعت بالای انتشار در این رسانهها و دسترسی داشتن به تعداد بیشتری از مخاطبان، بتوانند حضور خود را در فضای ادبی به رخ بکشند. اما مسئله این است که آیا مقبولیت یک اثر در شبکههای مجازی الزاماً به معنی مقبولیت آن اثر در محافل ادبی یا مطبوعات چاپی است؟ میتوان گفت که در رسانههای اجتماعی نوین، مخاطبان عام برای شاعر دسترسپذیرتر هستند (البته که مخاطبان حرفهای و بزرگان نیز در این رسانهها حضور دارند)، درحالیکه اکثر مخاطبان حرفهای و همچنین بزرگان و متصدیان ادبی و فرهنگی، در محافل ادبی حضور پررنگتری دارند و نیز از طریق مطبوعات چاپی نیز میتوان با آنها روبهرو شد. با وجود نقش پررنگ شبکههای اجتماعی در فضای ادبی امروز، هنوز که هنوز است، زیست اصلی فضای ادبی و شعر ما را همان محافل ادبی و مطبوعات چاپی (که امروزه بهصورت دیجیتالی نیز ارائه میشوند) شکل میدهند و همچنان رسانههای اجتماعی نوین بهعنوان روشی مکمل برای ارتباط نزدیکتر با عموم جامعه و مخاطبان عام شناخته میشوند، درحالیکه این نسبت قابل تغییر است.
سخن آخر
چند نکته را نباید از یاد برد! یک اینکه، شعر به پشتوانهی سنت ادبی غنی و تاریخدار خود در ایران همچنان پدیدهی فرهنگی مهمی به حساب میآید که میتواند سردمدار فضای فرهنگی اجتماعی جامعهی ایران باشد. دو اینکه، همیشه در طول تاریخ، گونهی خاصی از هنر و شعر (مکتب یا سبک هنری) یا نحلههای هنری ویژهای توسط گفتمان حکومت مورد حمایت قرار داشته است و گونهها و نحلههای پیشروتر طرد میشدند. این امر کماکان نیز پابرجاست و نحلههای هنری پیشرو و آوانگارد از قدرت رسانهای کمتری نسبت به نحلههای تحت حمایت گفتمان حکومت برخوردار هستند. اما امروزه بهواسطهی گسترش رسانهها و شبکههای مجازی آزاد که قدرت حاکم الزاماً تسلطی بر آنها ندارد، هنرمندان و شاعران پیشرو و آوانگارد میتوانند از ظرفیت این رسانهها استفاده کنند و همپای دیگر گونهها و نحلههای هنری نقش فرهنگی اجتماعی خود را بازی کنند.
موضوعی که غیرقابلانکار مینماید این است که شاعران و بهتبع آن، شعر، باید خود را با زیستبوم امروز وفق بدهند و همراستا با هنرهای دیداری – شنیداری فعالیت هنری خود را پی بگیرند و از ظرفیتهای فناوریهای نوین ارتباطی و رسانههای جدید استفاده کنند تا بتوانند دوباره خود را بهعنوان هنرمندان تأثیرگذار به جامعه بازبنمایند. شعر میتواند با پیوند برقرار کردن با دیگر هنرها از ظرفیتهای آنها استفاده کند، اما شرط اساسی این امر در این است که شاعران خطِمشی منطعفی نسبت به تزویج، تلفیق و تخلیط هنری داشته باشند، از مرزهای پیشساختهی فضای ادبی فراتر بروند و بتوانند نگاهی بیناهنری را در فضای ادبی تقویت کنند.
